Nederland, politiestaat?

politiestaatBegin met een willekeurige Nederlander een gesprek waarin je de stelling “Nederland is een politiestaat” probeert te bespreken en in negenennegentig van de honderd gevallen zal hoongelach je beloning zijn. Politiestaten, dat zijn tenslotte van die ver weg gelegen landen waar besnorde dictators met wrede hand heersen. Achtergebleven regio’s waarvan de inwoners nog een paar honderd jaar terug in de tijd leven en niet zoals Westerse gebieden verder geëvolueerd zijn tot vrije, democratische en gelijkwaardige samenlevingsvormen.

Maar is deze veelgehoorde veronderstelling wel terecht? Westerse regeringsleiders zijn bijvoorbeeld vaak vol lof over verworven vrijheden maar steeds vaker blijken zulke enthousiaste schouderklopjes niet alleen ongefundeerd maar ook nog eens onwaar te zijn. Was het enige decennia geleden nog ondenkbaar dat zaken als privacy in hoge mate geschonden werden, tegenwoordig kijkt bijna niemand meer verbaasd op wanneer van hogerhand de zoveelste privacyschendende maatregel ingevoerd wordt. De centrale vraag in navolgend schrijven luidt daarom ook: is het misschien mogelijk dat Nederland tot een politiestaat verworden is?

Wikipedia geeft de meest uitgebreide definitie van een politiestaat en zal daarom als leidraad voor dit artikel fungeren: “Onder een politiestaat verstaat men een staat waar de sociale, economische en politieke macht door de leiders gehandhaafd wordt met behulp van (geheime) politie. Deze politie heeft in dit soort staten meer bevoegdheden dan gebruikelijk is in een liberale democratie. Politiestaten in de strikte betekenis van het woord worden meestal gekenmerkt door totalitarisme en een sterke sociale controle.

Iets dat direct opvalt is dat de eerste regel van de definitie sowieso al vrij treffend op een Westerse staat als Nederland van toepassing is. De manier waarop de volksvertegenwoordiging vanuit Den Haag sociale, economische en politieke macht handhaaft, is er tenslotte ook eentje waarbij men gebruik maakt van politie (en leger), het zogenaamde “geweldsmonopolie”. Het tussen haken geplaatste woord “geheime” moet samen met de daaropvolgende zin uiteraard benadrukken dat dit niet zomaar voor elke natie geldt, maar het blijft een feit dat nagenoeg elke staat een geweldsmonopolie hanteert.

De opmerking dat de politie in politiestaten meer bevoegdheden heeft dan gebruikelijk is in een liberale democratie, is tevens iets om in het achterhoofd te houden. Maar laten we niet op de zaken vooruit lopen: het meest opvallende woord in het eerste gedeelte van de Wikipedia-definitie is zoals reeds aangegeven werd de term “geheime”. Hoe zit het in Nederland met de geheimzinnigheid omtrent de politie?

Telefoontaps, hacken en drones
Het is ondertussen een publiek geheim dat Nederland wat het aftappen van telefoongesprekken betreft op wereldniveau voorop loopt en dat een organisatie als de Verenigde Naties zich daar zorgen over maakt. Dat is al iets waar een bezorgd burger zich druk over zou kunnen maken. Er komt echter nog eens bij dat ministers nou niet bepaald meewerken aan het wegnemen van deze zorgen. Zo weigerde Ter Horst in 2010 bijvoorbeeld nog inzage in de tapcijfers van de AIVD. Zo’n insteek komt het gevoel van transparantie en eerlijkheid natuurlijk niet ten goede. Al helemaal niet als je je bedenkt dat het ministerie van Justitie in 2003 sowieso al aangaf helemaal geen tapcijfers te gaan registreren

Een eerste teken aan de wand dat er op het gebied van politiegeheimzinnigheid in Nederland toch meer speelt dan je in eerste instantie zou verwachten. Daar blijft het helaas niet bij. Enige tijd geleden maakte minister Opstelten bekend dat hij “de politie wil laten (terug)hacken.” Een besluit dat bepaald niet zonder grote maatschappelijke impact zou zijn en dan ook op zware kritiek vanuit allerlei hoeken kon rekenen.

Zowel juristen van eigen bodem als internationale burgerrechtenorganisaties waaronder de Amerikaanse EFF noemen de plannen van Opstelten ongewenst, gevaarlijk of zelfs schandalig. Het is in ieder geval verdomd geheimzinnig te noemen waarom iemand die als volksvertegenwoordiger is aangetreden, zich niets aantrekt van talloze burgerrechtenorganisaties die over zijn voorstel vallen.

Een ander fenomeen dat recentelijk (terecht) veel aandacht heeft gekregen, is de inzet van zogenaamde “drones” door politie en defensie. Ook wat dit onderwerp betreft geldt dat er een sluier van geheimzinnigheid overeind gehouden is en wordt. Burgerrechtenactivist Rejo Zenger is al enige tijd bezig met een diepgravend onderzoek naar de inzet van drones in Nederland en stukje bij beetje komen er door zijn toedoen wat feiten aan het licht. Een wat langer citaat uit een artikel met de titel “Politie vliegt bijna elke derde dag met Defensie-drone”:

Het overzicht van civiele inzetten van de drones van Defensie blijkt geen goed beeld te schetsen. In de eerste acht maanden van het vorige jaar zouden er slechts vijf civiele inzetten van de onbemande vliegtuigen zijn geweest. In elk van die gevallen kwam het verzoek daartoe van het ministerie van Veiligheid en Justitie en ging het meestal om inzetten van “meerdere dagdelen”.

Verhullende woorden, want in werkelijkheid vliegt er mogelijk elke derde dag een Defensie-drone in opdracht van de politie ergens boven Nederland. Die “meerdere dagdelen” hebben bij sommige inzetten betrekking op wel twintig dagen.

“Verhullende woorden” dus. Wederom niet iets waar je veel aan hebt als je de stelling “Nederland is een politiestaat” zou willen ontkrachten. Tevens betreft het hier een onderwerp waarop het begrip “hellend vlak” uitermate goed toe te passen is. Maar daarover later meer. Voor een interessante – en huiveringwekkende – analyse van de kijk van Defensie op de inzet van drones verwijs ik de lezer trouwens graag naar een artikel van collega Petra Kramer.

Transparantie, onderbouwing en verantwoording
Het grootste verschil tussen het geen politiestaat of wel een politiestaat zijn, lijkt volgens de Wikipedia-definitie voornamelijk samen te hangen met het gebrek aan transparantie, onderbouwing en verantwoording, de zogenaamde “geheimzinnigheid”. Een ander belangrijk aspect zijn de verregaande bevoegdheden die de politie zichzelf toe-eigent. Wat het eerste punt betreft scoort de politie in Nederland getuige het voorafgaande al niet echt goed. Hoe zit het voor de rest met de transparantie, eerlijkheid, verantwoording en verregaande bevoegdheden?

Zodra je als minister van Justitie en Veiligheid de claim doet dat een land als Nederland voorop loopt in de bestrijding van cybercrime, dan moet je niet eerder geroepen hebben dat de politie geen cijfers over cybercrime bezit. Dat maakt je verhaal op zijn zachtst gezegd ongeloofwaardig, alhoewel de term “leugenachtig” de situatie stukken nauwkeuriger weet te typeren. En als diezelfde minister zich daarbij op andere vlakken ook nog eens steevast tegen transparantie uitspreekt, dan wordt de “Nederland is een politiestaat”-stelling steeds moeilijker omver te krijgen.

Het zijn niet alleen de ministers die een problematische factor vormen; de politie zelf doet er ook van alles aan om zichzelf in een zo onaangenaam mogelijk daglicht te plaatsen. Deze organisatie blijkt privacywetten bijvoorbeeld regelmatig aan haar laars te lappen en dat zou je van een instelling die belast is met wetshandhaving niet direct verwachten. De enige privacy die bij overheidsorganisaties echter lijkt te gelden, is de eigen privacy en niet die van de vertegenwoordigde bevolking.

Om die laatste stelling kort wat nader te onderbouwen, de Nederlandse volksvertegenwoordiging heeft er geen problemen mee dat Amerikaans datagraaien zonder extra eisen kan plaatsvinden. Een week daarvoor had minister Opstelten nog aangegeven dat hij niet weet waar Nederlandse data blijft. Privacy is alleen belangrijk wanneer het het “beschermen” van overheidsinformatie betreft. En misschien herinnert de lezer zich minister Donner nog die een voorstel deed om de Wet Openbaarheid van Bestuur wilde inperken? Allemaal geen zaken die het gevoel van transparantie, eerlijkheid en oprecht zijn versterken. En wederom: geheimzinnigheid troef.

Dan is er ook nog “Project Symbolon” (PDF-alarm). Een project waar in een 131 pagina’s tellende document welgeteld één paragraaf aan besteed wordt:

Sinds oktober 2011 werken de MIVD en de AIVD in het project Symbolon samen op het gebied van Signals Intelligence (Sigint) en cyber. Sigint, het vergaren en verwerken van inlichtingen uit satelliet- en radiocommunicatie, vormt een wezenlijk onderdeel van de informatievergaring van de MIVD. Momenteel wordt gewerkt aan de bouw van een gezamenlijke eenheid die beide diensten van sigint en cyber informatie zal voorzien. In januari 2013 moeten de eerste zichtbare elementen van de eenheid een feit zijn. Het vervolmaken van de eenheid zal echter nog enige tijd in beslag nemen.

Zegt u het maar: verdient dit project het label “geheim” of is hier helemaal niets aan de hand?

Hellend vlak
Een begrip dat in dit artikel extra aandacht verdient, is het zogeheten “hellend vlak”. Er was een tijd waarin het algemeen inzetten van een BSN-nummer (voorheen beter bekend als het SoFi-nummer) grote verontwaardiging opriep. Tegenwoordig is het echter volledig aanvaard dat je het nummer te pas en te onpas dient op te hoesten. En zoals de definitie van hellend vlak dicteert, levert dat uiteindelijk problemen op, waarna een overheid in dit geval wanhopig gaat oproepen tot het “onleesbaar maken van het burgerservicenummer.

Om tot de conclusie te komen of Nederland wel of geen politiestaat is, is het belangrijk om het hellend vlak en de werking ervan in ogenschouw te nemen. In het kader van het “terughacken” dat door minister Opstelten voorgesteld werd, kwam deze zelfde mijnheer met een andere eis: de verplichting tot afstaan van een encryptiesleutel. Een citaat uit een artikel op Security.nl:

Wie verdacht wordt van het bezit en de handel in kinderpornografie of van terroristische activiteiten kan straks worden verplicht om versleutelde bestanden op de computer te ontsleutelen.

De woorden om in deze zin op te letten zijn “wie verdacht wordt van”. Hierbij speelt het hellend vlak een grote rol want wanneer is iemand precies verdacht en hoe lang duurt het voordat dit “verdacht zijn” ook op andere criminele activiteiten betrokken wordt? Een ander voorbeeld: het opslaan van kentekens was eerst nog niet toegestaan, is tegenwoordig geaccepteerd en wordt in de toekomst alleen maar verder uitgebreid. Nagenoeg elk geïmplementeerd overheidsvoorstel wordt na verloop van tijd opgerekt en uitgebreid; een fenomeen dat het ontstaan en bloeien van de politiestaat alsmaar verder in de kaart speelt.

Een hellend vlak is levensgevaarlijk voor een samenleving waarin vrijheid als groot goed beschouwd wordt. Voor een beangstigende beschrijving van hoe je van “angst voor terrorisme” uiteindelijk uitkomt bij “het vermoorden van je eigen bevolking” verwijs ik u graag naar dit artikel waaruit blijkt dat de Amerikaanse overheid leden van haar eigen bevolking mag doden wanneer deze mensen van “terrorisme” verdacht worden. Als u daarbij bedenkt dat meisjes van vijf met een bellenblaasgeweer al aan die typering voldoen, dan is de dreiging van het hellend vlak overduidelijk zichtbaar. En vergeet niet, dit speelt zich gewoon af in de Verenigde Staten en kan dus zonder problemen in andere Westerse landen geïmplementeerd worden.

Ook in Nederland wordt in de politiek en door organisaties als politie continu de angstkaart gespeeld: sinds de aanslagen van 11 september hebben de woorden “terrorisme” en “veiligheid” mede door het toedoen van deze overheidsinstanties volledig aan waarde verloren. Onder het mom van veiligheid zijn en worden de afgelopen tien jaar draconische maatregelen ingevoerd die gezien de daadwerkelijke impact van dat “terrorisme” volkomen buiten proportie en daarom geheel onwenselijk zijn. En het hellend vlak speelt bij al deze maatregelen telkens weer een hoofdrol.

Conclusie
Dit artikel begon met de definitie van een politiestaat. Na de voorafgaande uiteenzetting kan men naar mijn mening niet anders dan concluderen dat er aan veel van de daarin beschreven eisen voldaan wordt. De sociale, economische en politieke macht wordt ook in Nederland gehandhaafd door politie, zowel zichtbare als “geheime” politie. Dat er veel in het geheim gebeurt, dat heeft u hiervoor kunnen lezen. Dat “de bevoegdheden van de politie verder gaan dan gebruikelijk is in een liberale democratie”, dat valt ook niet te ontkennen. Privacyschendingen – en de daarbij behorende uitgebreide bevoegdheden voor politie – die enkele decennia geleden nog ondenkbaar waren, zijn vandaag de dag volkomen geaccepteerd. En het mag dan allemaal niet van de één op de andere dag gebeurd zijn, de Nederlander heeft de afgelopen tien jaar meer vrijheden ingeleverd dan ooit tevoren. Vrijheden die allemaal worden beperkt door middel van een politiemacht die de sociale, economische en politieke macht handhaaft. Hoe u het ook wendt of keert.

Als conclusie wil ik het laatste stuk van de uitgangsdefinitie er nog bij pakken. Deze luidt: “Politiestaten in de strikte betekenis van het woord worden meestal gekenmerkt door totalitarisme en een sterke sociale controle.” Totalitarisme wordt vervolgens weer gedefinieerd als zijnde: “Een politiek systeem waarbij alles ondergeschikt is aan de staatsidee en de politiek de gehele samenleving tot in de diepste geledingen doordringt.” Alhoewel totalitarisme ook weer zo’n woord is dat de Westerling niet gewend is aan zijn eigen land van herkomst te verbinden, raad ik een ieder aan om eens te gaan Googlen op de woorden “overheid” en “verbod” of “verbieden”. Ontkennen dat de Nederlandse politiek de gehele samenleving tot in de diepste geledingen doordringt, wordt daarna hoogstwaarschijnlijk een flinke klus.

En die sterke sociale controle, ook daar zit het wel goed mee… In Nederland houden op dit moment meer dan 200.000 camera’s de burger in de gaten en dit aantal zal de komende jaren alleen maar verder toenemen. Het mogen dan niet allemaal camera’s zijn die door de overheid geplaatst zijn, diezelfde overheid heeft wel weer bevoegdheden geschapen waarmee het politieapparaat inzage kan verkrijgen in niet-eigen cameramateriaal. Tel daar de onaflatende roep van de politiek om nieuwe registratiesystemen, het oprichten van allerlei naargeestige meldpunten en het uit de grond stampen van initiatieven als Burgernet bij op en voila, daar heeft u uw sociale controle.

Concluderend: is Nederland een politiestaat? Jazeker. Maar een betere vraag zou zijn: “Wat gaat u er aan doen?” Een hellend vlak kan onmogelijk gestopt worden zonder tegengewicht. De schamele vrijheden die u op dit moment nog wel over heeft worden door nieuwe politiebevoegdheden van volgende week bedreigd. De ultieme controlestaat laat nog even op zich wachten maar zonder daadkrachtig ingrijpen van de bevolking is het een kwestie van nog geen tien jaar voordat ook die situatie bereikt is.

Dus…. wat gaat u doen?

Bladwijzer de permalink.

Geef een reactie